Nəy(e)dik, nə olduq...

Hər nə qədər çox qısa müddət imiş kimi görünsə də, 2007-ci ildən bu yana 11 il ötüb. 2007-2017-ci illərdə dəyişməyən şeylərin sayı hesabı yoxdur, lakin, dəyişənlər də az deyil. Məsələn, gəlirlərimiz. 10 il ərzində ortalama bir Azərbaycanlının nominal gəliri manatla 2.5 qat artıb (Dövlər Statistika Komitəsi). Bu göstərici inflasiya və devalvasiya kimi faktorları gözardı edir. Bu illər ərzində Azərbaycanda istehlakçı qiymətlərinin təqribən 1.6 dəfə (Dünya Bankı) artdığını nəzərə alsaq deyə bilərik ki, ortalama olaraq hər birimiz təqribən 55% varlanmışıq. 

Bəs bu varlanma bizim istehlakçı kimi davranışımıza necə təsir göstərib? Aşağıdakı diaqram Azərbaycanda bir sıra məhsulların adambaşına istehlakını 2007 və 2017-ci illər üzrə müqayisə etməyə imkan verir. Diaqramdan aydın olur ki, 10 il ərzində biz daha az tərəvəz və çörək yeməyə, daha çox ət, süd məhsulları və meyvə yeməyə başlamışıq.

Əgər biz 2007-ci ildə adambaşına 29 kiloqram ət yeyirdiksə, indi bu göstərici 37 kiloqramdır. Dünya üzrə adambaşına ət istehlakının 34 kiloqram olduğunu nəzərə alsaq deyə bilərik ki, vəziyyətimiz elə də pis deyil. Lakin, onu da qeyd etmək lazımdır ki, inkişaf etmiş ölkələrdə bu göstərici  75-80 kiloqramdan yuxarıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyyə etdiyi illik ət istehlakı miqdarı da bizim mövcud istehlakımızın 2 qatından artıqdır (84 kq).

İllər ərzində hansı məhsulun istehlakının 2007-ci il ilə müqayisədə necə dəyişdiyini görmək üçün ərzaq istehsalı indeksini hesablamaq yerinə düşər. Bu indeks belə hesablanır:

Burada X müəyyən il üçün indeksin dəyərini, C isə istehlak miqdarını göstərir. Beləliklə, 2007-ci il üçün indeksin dəyəri 100-ə bərabər olmuş olur.  

Hər məhsulun 2007-ci il üçün adambaşına istehlakını “100”-ə sabitləyib növbəti illəri ona uyğun olaraq dəyişsək ortaya aşağıdakı kimi bir mənzərə çıxır. Belə aydın olur ki, 10 il ərzində ən yüksək artım süd məhsullarında olub (+40%).

Ət istehlakının artmış olması önəmli göstəricidir, lakin bu artımın əsasını hansı ət növünün təşkil etməsi də vacib məsələdir. Yuxarıda ümumi ərzaq kateqoriyaları üçün hesabladığımız istehlak indeksini ət növləri üçün də hesablaya bilərik.

Görünür ki, ənənəvi olaraq istehlak edilən 3 əsas ət növündən ən ciddi artım quş ətinin istehlakında olub. Belə ki, adambaşına quş əti istehlakı 2007-ci il ilə müqayisədə 35% artıb. Bu artımın əsas hissəsi isə (~20%) 2015-ci ildən, yəni devalvasiyadan sonra olub. Bunu quş ətinin qiymətinin digər ətlərlə müqayisədə daha ucuz olması ilə əlaqələndirmək olar. Bununla belə, donuz ətinin istehlakında artım quş əti ilə müqayisədə daha yüksəkdir (40%). Donuz ətinin istehlakı 2013-cü ilə qədər 3 dəfə azalmışdısa da, daha sonra 4 il ərzində 4 qat artmışdır.  

Gələcəklə bağlı proqnoz vermək çətindir. Lakin görünən odur ki, önümüzdəki illərdə toyuq ətinin istehlakındakı artış davam edəcək. Donuz ətinin istehlakı da ciddi şəkildə artacaq, hətta, donuz əti ənənəvi olaraq istehlak edilən ət növünə belə çevrilə bilər. Meyvə istehlakının artmağa davam edəcəyini, tərəvəz istehlakının isə azalan trenddən uzaqlaşaraq artmağa başlayacağını təxmin etmək olar. Belə ki, gəlir səviyyəsi artdıqdan bir müddət sonra insanlar daha sağlam qidalara üz tutmağa başlayırlar. Bu, həm də çörək istehlakının növbəti illərdə də azalacağını deməyə əsas verir.

Mənbə: Dövlət Statistika Komitəsi

Azərbaycansayağı iqtisadiyyat

Bizə iqtisadiyyatı öyrədənlər demişdilər ki, iqtisadiyyat bir çox elmlərdən ideyalarınızı, fərziyyə və nəzəriyyələrinizi təcrübədən keçirmək üçün bir laboratoriyaya sahib olmamasıyla fərqlənir. Bir fərziyyənin doğru olub olmamasını yalnızca zaman və real həyatda olacaq nəticələr göstərə bilər. Bu isə çox risklidir.

Bazarda qiyməti görünməz əllər idarə edir, inflasiya qısa müddətli dövrdə işsizliyi azaldır, qiymət düşəndə tələb artır və s., bilirik. Bunlar dünya "laboratoriyası"nda sınaqdan keçmiş anlayışlardır. Bəs Azərbaycanda necə? Bütün dünyada müşahidə olunan iqtisadi qanunlar bizim ölkəmizdə də eynidir mi? Yoxsa hər şey kimi onu da özümüzə uyğunlaşdırmışıq, kəlləmayallaq etmişik? Misallara baxaq.

Sual belədir, böhran və ya durğunluq zamanı nə etməli?

İqtisad elmi deyir ki, dövlətin iqtisadiyyata qismən müdaxilə etdiyi iqtisadiyyatlarda durğunluq və ya böhran şəraitində olarkən genişləndirici (ekspansionar) siyasət həyata keçirilməlidir. Biz nə edirik? Daraldıcı siyasət. Məsələn:

1. Vergi siyasəti. Yuxarı vergi dolu büdcə demək deyil.

Durğunluq zamanı iqtisadiyyatı canlandırmaq üçün dövlət fiskal siyasətində dəyişiklik edir, vergiləri azaldır və güzəştlər tətbiq edir. Bununla da durğunluq zamanı kasıblamış və ya zərər edən sahibkarların vəziyyəti qismən yüngülləşir, həmçinin bazara yeni girmək istəyən sahibkarlar üçün stimul yaranır.

Azərbaycan sahibkarlara stimul vermək üçün bəzi tədbirlər həyata keçirdi, amma büdcəni doldurmaq xatirinə mənim fikrimcə böyük bir səhv etdi. Uzun illərdir neft gəlirlərinin böyük olması səbəbilə büdcə dolur, kiçik, orta və hətta bir çox iri sahibkarlar qanunsuz yollarla vergidən yayınmasına göz yumulurdu. İndi isə dövlət neft gəlirlərinin azalması ilə büdcədə yaranan boşluğu bağlamaq üçün sahibkarlara təzyiq göstərməyə, bu vaxta qədər göz yumduğu bəzi işlərin üstünü açmağa başladı. Nəticə? Onsuz da böhranda zəifləmiş sahibkar indi üstəlik vergi də verməlidir. Çarəni isə biznesdən çəkilməkdə tapır. Bu qərarları qəbul edənlərin anlamadıqları odur ki, sahibkar əgər mənfəət əldə edə biləcəksə, var olacaq və vergi verəcək. Bizim iqtisadi siyasət prinsiplərimiz real həyata yox, məktəb riyaziyyatına əsaslanır. "10 sahibkarın hərəsindən 10 manat vergi alsaq, edir 100 manat. Onda hərəsindən 50 manat vergi alaq 500 manat olsun." Kaş ki, "onda vergi 8 manat olsun, əlavə 5 sahibkar da gəlsin, etsin 120 manat" fikrində olardılar.

2. İnflasiya, qiymət artımı və bənzər məsələlər. İnflasiya düşmən deyil, dostdur.

İnflasiya, yəni qiymət artımı həddini aşmadıqda sahibkarlara stimul verir, onları biznesdə qalmağa, əlavə işçilər götürməyə, hətta yeni sahibkarların bazara daxil olmasına təkan verir. İstehsal artır, işsizlik azalır. Sözsüz ki, qısa müddət də olsa insanlar hər şeyi qismən baha qiymətə almalı olur, amma hər şeyin qiyməti qalxıbsa, demək bir müddət sonra əmək haqqları da qalxacaq, narahat olmağa səbəb yoxdur.

Amma həmən bu inflasiya bizim xalqımızın yaralı yeridir, həmişə hər şeyi "dədələrinin qiymətinə" satırlar, "pulun bərəkəti də qalmayıb", bəli, "şirvanın şirvan vaxtında" bu pula filan qədər ərzaq düşürdü. Amma insanlar təbii olaraq, inkişafın, uzunmüddətli dövrdə rifahın yaxşılaşmasının səbəbinin normasında olan inflasiya olduğunu bilmirlər. Bəs bilməli olanlar, bu işin əhli olan şəxslər də bilmir?

Neft qiymətləri düşür, manatımız dəyərini itirir, kasıbladığımızı, hər şeyin baha olacağını, amma eyni zamanda da yerli istehsalın artacağını bilirik, gec də olsa qeyri-neft sektorunun inkişafına ümidimiz yaranır. Amma dövlət nə edir? Sahibkarlara qiymət artımı etməmələri üçün şiddətli təzyiq göstərir. Razıyam, bizim sahibkarlar dünyanın ən rasional və yalnızca özlərini düşünən, ən azından bunun belə olduğuna inanan sahibkarlardır. Bu sahibkarlar 1990-cı il, Qanlı Yanvar gecəsinin səhəri çörəyin (çörəyin!!!) qiymətini 10 dəfəyə qədər qaldıran sahibkarlardır, gecə qırğından sonra bütün şəhəri heç bir qarşılıq ummadan al qərənfilə qərq edən saf qəlbli, irrasionallıqlarının (insanlıqlarının) qurbanı olub elə o illərdə itib batan sahibkarlar deyil bunlar. Amma istənilən halda bu süni (həqiqətən mi, süni?) qiymət artımnın qarşısını almaq hansısa broyler işçilərini həbs etmək olmamalıydı, qətiyyən. Onsuz da özümüzün istehsal etdiyimiz nadir məhsullardan biridi bu broyler toyuqları.

Bəs sahibkarlar nə edə bilərlər? Yaxşı tutaq ki. qiyməti artırmadılar. Bəs axı onsuz da 5-10% marjası olan yazıq mağaza sahibi indi devalvasiyanın da təsiriylə zərər edəcək. Məcbur olub vitrinlərini boş saxlayır. Onda da gəlib deyirlər ki, "sən süni şəkildə mal qıtlığı yaradırsan". Yenə son çarə biznesdən çəkilməkdir.

3. Qiymətlər. Aşağı qiymət az gəlir demək deyil. 

Məhsulunun yüksək keyfiyyəti və brendləriylə bazarda söz sahibi ola bilməyən ölkələr qiymət fatoruyla rəqabət qabiliyyəti əldə edirlər. Gürcüstan və Türkiyə buna gözəl misal ola bilər, xüsusən də turizm sektorunda olan uğurları.

Birinci devalvasiyanı edəndə dedik ki, ölkəmizin ixrac potensialını artırmaq məqsədi ilə edirik. Yaxşı, bəs turizm də bir ixrac deyil mi? Biz isə deyirik ki, devalvasiya nəticəsində turizm obyektlərinin qiyməti qalxsa, "bu bizə sərf edir". Əl yandıran otel qiymətlərinin aşağı salınması üçün bir tədbir görmürük. Axı biz illərdir ölkəmizin gözəlliklər diyarı olduğunu iddia edirik, xarici futbol klublarına sponsor oluruq, varlıq səbəbi mübahisə mövzusu olan idman yarışları keçiririk, bütün dünyaya "cənnət görmək istəyən Azərbaycana gəlsin" deyirik. Bizdəki bu qiymətləri görən potensial turist nə deyib gəlsin axı? Nəticə, turist sayı artmaq əvəzinə azalır, qoyulan investisiya hədər gedir.

Yekun.

Hər işdə, hər sahədə olduğu kimi biz iqtisadiyyatda da fərqliyik, amma yaxşı istiqamətdə yox. Buna bir çox səbəblər tapmaq olar. Amma xalq, insanlar və dünya səbəblərlə yox, nəticələrlə maraqlanır. Yuxarıda çəkdiyim misalların 3ü də iqtisadiyyatda normativ (olmalı olan) və pozitiv (reallıq) adlandırılan iki anlayışın arasında olan ziddiyətdən yaranıb. Kütlə bunu bilməyə bilər, amma iqtisadçılar və ən əsası da dövlət bunu bilməlidir. Normativləri yox, pozitivləri əsas götürməlidir.

30 Yanvar 2016, Müzəffər Abasov

Tələbat? Yoxsa gizli tələb?

İqtisadiyyatdan az çox anlayışı olan hər kəsin bildiyi iki termin: tələbat və tələb. Bunlar insanların bazardan istəklərinin fərqli formalarıdır. Tələbat şəxsin ehtiyacı olan, əldə etmək istədiyi; tələb isə şəxsin ehtiyacı olan, əldə etmək istədiyi və bunun üçün kifayət qədər vəsaiti olan şeylərdir. Zənnimcə aradakı fərq kifayət qədər aydındır.

Bəs tələbatı tələbə çevirmək mümkündür mü?

Yeni biznesə başlayarkən ilk verilən suallardan biri "bu insanlara lazımdır mı?" olur. Bəli, bu "tələbat"ın sualıdır. Bəs tutaq ki, insanların bu məhsula və yaxud servisə həqiqətən ehtiyacı var, amma bunun qarşılığında sizə verə biləcəkləri sizi qane etmir, onda necə? Bir filmdə deyildiyi kimi,"dönərin ən böyük müştərisi pişiklərdir, amma pulları yoxdur." 

Bu məsələni aydınlaşdırmaq üçün nəzəri fikirlər yerinə sizə real - əslində hər kəs üçün faydalı, amma bir çoxları tərəfindən "camaatı aldadırlar" deyə qiymətləndirilən bir nümunə göstərəcəyəm.

Bir neçə il bundan əvvələ qədər Azərbaycanın ucqar, şəhərə əli asan çatmayan kəndlərində əhalinin çox hissəsi güzəranını öz təsərrüfatlarının məhsulu ilə təmin edirdi. Belə kəndlər indi də var, amma əvvəlki illərlə müqayisədə çox azdır. Ona görə də hadisəni keçmiş zamanda izah edəcəyəm. Bu tip kəndlərin əhalisi duz, çay kimi ərzaqları və qeyri-ərzaq məshullarını rayonların mərkəzlərindən və ya kiçik kənd dükanlarından alırdılar, təbii ki bir qədər baha qiymətə. Alış-veriş üçün pulu isə öz məhsullarını şəhərdən gələn "alverçilərə" ucuz qiymətə sataraq əldə edirdilər. Aşağıda situasiyanı konkret formada izah edəcəyəm.

Tutaq ki, toyuq saxlayan kəndliyə vedrə lazımdır. Kəndlinin həyətindəki toyuğu şəhərdən gələn alverçi 5 AZNə alır və daha baha (məsələn 10 AZN) satmaq üçün Bakıya aparır. Rayon mərkəzində isə kəndlinin ehtiyacı olan vedrə 10 AZN, daha kiçik və az yararlı vedrə isə 5 AZNdir. Deməli, kəndlinin tələbatı böyük vedrə, tələbi isə kiçik vedrə idi və məcburiyyətdən kiçik vedrəni alır. Nəticə belə olur:

Kəndli: bir toyuq satıb əvəzinə kiçik bir vedrə alır. Tələbatını ödəyə bilmir. 

Alverçi: 10 AZN - 5 AZN = 5 AZN mənfəət əldə edir.

Bir müddət sonra toyuq alverçisi olan şəxs kəndlinin vedrə ehtiyacını anlayır. Və öz biznesinin formasını bir qədər dəyişir: Rayon mərkəzində 10 AZNə satılan vedrəni şəhərdə ucuz satıldığı bir yerdən (adətən Binə bazarından) 3 AZNə alır. Və onu kəndə gətirərək kəndliyə toyuq qarşılığında təklif edir. Artıq böyük vedrə kəndlinin tələbatı yox, tələbidir. Toyuğu yenə eyni qaydada aparıb Bakıda satır. Bu alış verişin nəticəsi isə belə olur:

Kəndli: bir toyuq verib əvəzinə böyük bir vedrə alır. Tələbatını ödəyir. Başqa sözlə 5 AZN mənfəət qazanmış olur. *

Alverçi: 10 AZN - 3 AZN = 7 AZN mənfəət əldə edir.

Göründüyü kimi hər iki tərəf əvvəlkindən daha çox qazanmış oldu. Və kəndlinin tələbatı tələbə çevrildi. Ola bilər ki, bütün məhsulların Binə bazarı ilə rayondakı qiymət fərqi bu biznesə uyğun olmasın. Amma bu biznes faktiki olaraq uzun illər işləyirdi və bəlkə bəzi regionlarda hələ də davam edir. O alverçilər bəlkə heç özləri də bilmədən bu cür uzun uzadı izah tələb edən bir şeyə - tələbatı tələbə çevirməyə nail olublar. 

Nəticə: Tələbat üzə çıxarılması mümkün olan gizli tələbdir.


Əgər yazının bu qədər hissəsi sizə kifayət etdisə, oxumağı dayandıra bilərsiniz. Amma davam etsəniz başqa bir faktla üzləşəcəksiniz.

Bəs bu biznes bazarda və ya iqtisadiyyatda nə kimi dəyişiklik yaratdı? Çox dərinə getmədən, səthi də olsa bunu ssenariyə daha iki oyunçunu əlavə etməklə axtarmağa çalışaq: rayon mərkəzində vedrə satan şəxs və Bakıda vedrə satan şəxs.

Adi situasiyada vəziyyət necə olur:

Kəndli: bir toyuq verib əvəzinə kiçik bir vedrə alır.  

Alverçi: 10 AZN - 5 AZN = 5 AZN mənfəət əldə edir.

Rayonda vedrə satan: 5 AZN mənfəət qazanır. **

Bakıda vedrə satan: 0 AZN mənfəət qazanır. 

Cəmi mənfəət: 10 AZN

Tələbat tələbə çevrildikdən sonra isə:

Kəndli: .... 5 AZN mənfəət qazanmış olur. *

Alverçi: 10 AZN - 3 AZN = 7 AZN mənfəət əldə edir.

Rayonda vedrə satan: 0 AZN mənfəət əldə edir.

Bakıda vedrə satan: 3 AZN mənfəət əldə edir. ***

Cəmi mənfəət: 15 AZN

Aradakı 5 AZN mənfəət fərqi tələbatın tələbə çevrilməsi ilə yaranan qazancdır. Başqa sözlə kəndli üçün kiçik vedrə ilə böyük vedrə arasındakı dəyər fərqidir. Əslində isə rayon bazarında vedrə satan şəxs biz almasaq belə o vedrəni başqasına satacaq, Bakıdakı isə biz ondan aldığımız üçün başqa kimsəyə sata bilməyəcək və s. Ona görə də dərinə getdikcə anlaşılır ki, faktiki olaraq iqtisadiyyatda heç bir dəyişiklik olmayıb, qısacası, toplananlarn yerini dəyişəndə cəm dəyişməz. Amma hadisəyə alverçi və kəndlinin nəzərindən yanaşdıqda bu çox əlverişli bir yerdəyişmədir. 

Qeydlər:

* Kəndli üçün vedrələrin qiyməti rayon bazarındakı qiymətdir. Dünən əgər bir toyuğa 5 AZNlik vedrə ala bilirdisə, bu gün 10 AZNlik vedrə aldı, yəni toyuğunu 5 AZN baha satmış oldu. 

** Hesablama aydın olsun deyə vedrənin xərci 0 olaraq götürülüb. Amma onsuz da vedrə kimdənsə alınıb və o "xərc" başqa kimsələrin mənfəətlərindən ibarətdir. Ona görə də yekun nəticə dəyişmir. 

*** Hesablama aydın olsun deyə vedrənin xərci 0 olaraq götürülüb. Amma onsuz da vedrə kimdənsə alınıb və o "xərc" başqa kimsələrin mənfəətlərindən ibarətdir. Ona görə də yekun nəticə dəyişmir. 

Yazıda anlaşılmaz qalan hər hansı hissə barədə sual verə bilərsiniz. 

Müzəffər Abasov, 11.01.2016

Devalvasiya - "Vızıltı"dan sonra

Bütün dünyada, bütün sahələrdə - istər gündəlik həyatda, istər biznesdə, istər dövlət idarəçiliyində - hər hansı dəyişiklik və ya yenilik qısa zaman intervalında hər kəs tərəfindən danışılır, bütün cəmiyyətin diqqətini cəlb edir, mövzu barədə informasiyası olan, olmayan hər kəs "nəsə bilir", proqnozlar, şərhlər verir, cürbəcür məntiqli və ya məntiqsiz şaiyələr yayılır. Bu zaman intervalında baş verənlər "buzz", bizim dildə desək, "vızıltı" adlandırılır.

Yadınızdadırsa, fevral ayında Mərkəzi Bank gözlənilməz kəskin devalvasiya qərarı verdikdən sonra bir müddət hamı, mediadan dövlət nümayəndələrinə, iqtisadçılardan adi vətəndaşlara qədər hamı bu mövzunu müzakirə edirdi. "Vızıltı" müddəti bitdikdən sonra isə ("After the buzz") demək olar ki, hər şey unuduldu. İndi isə mən Azərbaycanda devalvasiyadan bu yana baş verənlər - devalvasiyanın real nəticələri barədə yazacağam.

Devalvasiya səbəbi ilə ölkədə kəskin qiymət artımı yaşanacağı barədə proqnozlar özünü doğrultmadı. Yalnızca birbaşa xaricdən son istifadəçi üçün hazır olaraq gələn əmtəələrin (mobil telefonlar, dərmanlar və s.) qiyməti devalvasiyanın faizinə uyğun olaraq artdı. Azərbaycanın idxaldan asılılığını və yerli istehsalın aşağı səviyyədə olmasını nəzərə aldıqda yüksək inflasiya qaçılmaz idi. Dövlətin vəziyyətə müdaxiləsi ilkin mərhələdə süni qiymət artımının qarşısını çox böyük ölçüdə aldı. İstənilən halda, bu il üçün hazırki 3.7%lik illik inflasiya (Qrafik 1) və 5.83%lik illik ərzaq inflasiyası (Qrafik 2) (İyul, 2015) son 3 ilin ən yüksək göstəriciləridir.

Qrafik 1. İnflasiya

Qrafik 2. Ərzaq inflasiyası

Gözlənilənin əksinə, xüsusən ərzaq məhsullarında, qiymət artımının baş verməməsinin əsas səbəbi isə dünyada ərzaq məhsullarının qiymətindəki eniş oldu. Məsələn, ötən ilin avqust ayında 198.3 olan FAO (Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı) indeksi bu ilin avqust ayında 155.7 səviyyəsinə qədər enib. (~21%) Bu isə o deməkdir ki, idxal olunan məhsulların qiymətlərindəki eniş devalvasiya sonrasında sahibkarlara çox böyük itki yaşamadan qiymətləri sabit saxlamağa və ya cüzi artırmağa imkan verib.

Digər bir səbəb isə, Azərbaycanın əmtəə idxal etdiyi ölkələrdən bəzilərinin də devalvasiyaya getməsi oldu.

Bəs bu nə dərəcədə müsbət bir hal kimi qiymətləndirilə bilər? Azərbaycan neftin qiymətindəki kəskin düşüşdən sonra həm büdcə kəsirini daha az xərclə bağlamaq, həm də  uzunmüddətli dövrdə ölkə iqtisadiyyatını xammal asılılığından qurtarmaq üçün kəskin devalvasiyaya getdi. Nəzəri olaraq, devalvasiya ölkədəki xarici məhsulun qiymətini artırmalı, idxal baha başa gəlməli, ixraca stimul yaranmalı, insanlar yerli məhsul istehsal və istehlak etməyə üz tutmalı və beləcə iqtisadiyyat şaxələnməli, idxaldan asılılıq azalmalı idi. Hal-hazırki şəraitdə isə bu saydıqlarımın heç biri mümkün görünmür, qiymətlər artmadı, idxal baha başa gəlmir, qonşu ölkələrə ixrac üçün əlavə stimul yaranmadı. Qısacası, inflasiya yoxdursa, inkişaf da yoxdur.

Makroiqtisadi Multiplikatorlar

Multiplikator nədir?

Makroiqtisadiyyatda multiplikator bir dəyişənin (tutaq ki, Y) kənar bir dəyişəndə (tutaq ki, X) olan artma və azalmalara hansı dərəcədə qarşılıq verdiyini göstərən əmsaldır. Başqa sözlə, X dəyişəninin a vahid dəyişməsi ilə Y dəyişəni Mxa vahid dəyişirsə, burada M multiplikator sayılır.

Makroiqtisadi multiplikatorların 2 ən çox bilinən növü var. Bunlar "Pul multiplikatoru" və "Fiskal multiplikator"dur.

Pul multiplikatoru nədir?

Bu suala cavab vermək üçün əvvəlcə kommersiya banklarının necə "pul yaratdığını" başa düşmək lazımdır. Banklar fiziki və hüquqi şəxslərin pulunu depozit olaraq qəbul edirlər və təbii ki, bu pulu öz kassalarında saxlamır və digər fiziki və hüquqi şəxslərə kredit şəklində verirlər.  Əgər bir kommersiya bankı qəbul etdiyi depozitin hamısını kredit şəklində versə və bu zaman depozit sahibləri də öz pullarını geri tələb etsələr, bank iflasa uğrayacaq. Bunun qarşısının alınması üçün banklar öz kassalarında və ya Mərkəzi Bankda Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş "Məcburi Ehtiyat" saxlayırlar. Məcburi Ehtiyat norması faizlə göstərilir və kommersiya bankları tərəfindən cəlb olunmuş depozitlərin Mərkəzi Bankda məcburi saxlanılan hissəsidir. (Link) 

Tutaq ki, bir ölkədə Məcburi Ehtiyat norması 20% təşkil edir. Bu o deməkdir ki, bank qəbul etdiyi bütün depozitlərin 20%ni ehtiyat olaraq saxlamalıdır. Məsələn, X adlı şəxs A adlı banka 1000 dollar depozit yatırır. A bankı 200 dollar ehtiyat saxlayaraq qalan 800 dolları Y adlı şəxsə kredit şəklində verir. X-in hələ də 1000 dolları var, amma artıq Y-in də 800 dolları var, hansı ki, bu 800 dollar kredit verilənədək mövcud deyildi. Beləcə A bankı iqtisadiyyatdakı pul kütləsini 800 dollar artırmış oldu. Y adlı şəxsə verilən 800 dollar müəyyən bir vaxt ərzində iqtisadiyyatda dövr edib B bankına depozit olaraq daxil olur. Öz növbəsində B bankı da bu 800 dolların 20%-ni (160 dollar) ehtiyat saxlayaraq qalan 640 dolları Z adlı şəxsə kredit şəklində verir və iqtisadiyyatda yenə də "heç nə"dən 640 dollar pul yaranmış olur. Eyni proses təkrarlanır və ilkin 1000 dollar pul sonsuz sayda kommersiya bankına depozit olaraq daxil olur və müəyyən bir hissəsi saxlanmaqla kredit şəklində bankı tərk edir. İlkin 1000 dolların 20% məcburi ehtiyat norması olduğu halda yarada biləcəyi maksimal məbləğ isə özü də daxil olmaqla 5000 dollardır. Başqa sözlə, ilkin 1000 dollar depozit iqtisadiyyatdakı pul kütləsini "heç nə"dən 4000 dollar artıra bilər.

$5000/$1000 = 5 isə sözü gedən iqtisadiyyatdakı PUL MULTİPLİKATORUdur. Yəni haqqında danışılan iqtisadiyyatda banka qoyulan depozitlər özlərinin 5 qatı qədər pul yaratmaq potensialına malikdirlər. Pul multiplikatoru 1/(Məcburi Ehtiyat norması) düsturu ilə hesablanır. Yəni bizim nümunəmizdə     1/20% = 1/0.2 = 5

Azərbaycanda Məcburi Ehtiyat norması 2015-ci ilin mart ayında verilən qərara əsasən 0.5% təşkil edir. Yəni, ölkəmiz üçün pul multiplikatorunun hesablanması bu cür olacaq: 1/0.5% = 1/0.005 = 200

Başqa sözlə bu gün sizin banka qoyduğunuz 1000 manat uzun bir dövr ərzində iqtisadiyyatda 200 min manata çevrilə bilər. 

Məcburi Ehtiyat norması və pul multiplikatoru həmçinin Milli Bankın ən çox istifadə etdiyi 3 pul siyasəti alətindən biridir. (Digər ikisi Açıq Bazar Əməliyyatları və Uçot dərəcəsi) Milli Bank iqtisadiyyata təkan vermək istədikdə Məcburi Ehtiyat normasını azaldaraq pul multiplikatorunun yüksəlməsinə səbəb olur və bankların kredit vermə qabiliyyəti artmış olur. İqtisadiyyatı sakitləşdirmək istədikdə isə, əksinə. 

Fiskal Multiplikator nədir?

Dövlət illik Ümumi Daxili məhsulun həcmini və ümumilikdə iqtisadiyyatı nəzarətdə saxlamaq üçün vergi faizlərində və dövlət xərcləmələrinin miqdarında mütəmadi dəyişikliklər edir. Bu dəyişikliklərin iqtisadiyyatda və ÜDM-də öz əksini necə tapmasını Fiskal Multiplikator müəyyən edir. Fiskal multiplikatorun bir növü isə dövlət xərclərinin dəyişməsinin Ümumi Daxili Məhsulun həcminə təsir gücünü göstərir

Aydın məsələdir ki, istər hüquqi istərsə də fiziki şəxslər öz gəlirlərinin hamısını xərcləmirlər. Müəyyən bir hissəsi "yığım" (qənaət) olaraq saxlanır, qalanı isə "istehlak"a yönəlir. Ümumi gəlirin yığıma ayrılan hissəsi "Yığıma Son Meyillilik" (YSM) (Marginal Propensity to Save), istehlaka ayrılan hissəsi isə "İstehlaka Son Meyillilik" (İSM) (Marginal Propensity to Consume) adlanır. YSM və İSM hər bir ölkə üçün ortalama olaraq faizlə müəyyən olunur.

Tutaq ki, bir ölkədə YSM 20%-dir. Bu o deməkdir ki, hər bir hüquqi və fiziki şəxs öz gəlirlərinin 20%-ni saxlayır, 80%-ni xərcləyir. Misalı davam edək. Tutaq ki, dövlət öz xərclərini 1.000.000 dollar artırmaq qərarına gəldi və A adlı inşaat şirkəti ilə körpü tikintisi üçün razılaşma əldə etdi. Nəzərdə tutulan 1 milyon dolları şirkətin hesabına köçürdü. Beləcə ölkənin ÜDM-i 1.000.000 dollar artmış oldu. Şirkət bu məbləğin 20%-ni, yəni 200.000 dolları yığım olaraq saxlayıb, qalan 800.000 dollarla B adlı cihaz istehsal edən şirkərdən tikinti qurğuları aldı. ÜDM daha 800.000 dollar artdı. B adlı şirkət də öz növbəsində 800.000 dolların 20%-ni, yəni 160.000 dolları saxlayaraq qalan 640.000 dolları yeni şirkət binası almaq üçün C adlı şirkətə ödədi, ÜDM 640.000 dollar artdı. Bu, beləcə sonsuz sayda təkrarlanır. YSM-in 20% olması halında dövlət xərclərində olan  milyon dollarlıq artım ÜDM-də öz əksini 5.000.000 dollar şəklində tapmaq potensialına sahibdir. Yəni, bu nümunədə FİSKAL MULTİPLİKATOR $5.000.000/$1.000.000 = 5 olacaq. Fiskal Multiplikator 1/YSM və yaxud 1/(1-İSM) düsturları ilə hesablanır. Yəni, YSM 5% olarsa multiplikator 20, 10% olarsa multiplikator 10, nümunəmizdə olduğu kimi 20% olarsa multiplikator 5 olacaq.